Achtergrond

Versneld vaccin tegen SARS-CoV-2

Heel de wereld smacht naar een vaccin tegen het coronavirus SARS-CoV-2. Wat komt daarbij kijken en hoe staat het met de meest in het oog springende initiatieven?

‘Het zou weleens het snelst klaargestoomde vaccin tegen een nieuwe ziekteverwekker kunnen gaan worden in de geschiedenis.’ Dat schreef filantroop Bill Gates eind april op zijn blog over het verwachte vaccin tegen het nieuwe coronavirus SARS-CoV-2. Gates verwacht dat het nog zo’n negen maanden tot twee jaar duurt voor er een eerste vaccin beschikbaar is.

Normaliter duurt de ontwikkeling van een nieuw vaccin tien tot vijftien jaar

In totaal zijn er maar liefst negentig vaccins tegen het virus in ontwikkeling, gebaseerd op uiteenlopende principes (zie kaders). Omdat er ongetwijfeld veel van die pogingen gaan mislukken, pompen overheden en internationale organisaties, zoals de Bill & Melinda Gates Foundation (op de foto Bill Gates), geld in een zo groot mogelijk aantal ervan. En de ontwikkeling van een vaccin is pas stap één; de productie in de benodigde enorme aantallen is een uitdaging van een andere orde. Om die reden geven filantropen en overheden ook veel geld uit om productiefaciliteiten te bouwen.

Alles is anders

Normaal gesproken duurt de ontwikkeling van een nieuw vaccin zo’n tien tot vijftien jaar. De productie van een enkele dosis vaccin, inclusief alle veiligheidswaarborgen, neemt daar bovenop ook al snel een tot twee jaar in beslag. Maar nu is alles anders. Sommige onderzoeksgroepen hebben toestemming gekregen om een deel van het proefdieronderzoek over te slaan. Duizenden mensen meldden zich inmiddels aan om deel te nemen aan studies waarbij ze zich vrijwillig laten infecteren met het virus om de vaccinontwikkeling te versnellen. En de WHO wil binnenkort een grootschalige studie gaan uitvoeren met meerdere kandidaat-vaccins tegelijk.

Critici waarschuwen dat de veiligheid boven alles moet worden gewaarborgd, omdat bij massale toediening aan miljoenen mensen ook zeldzame bijwerkingen dramatisch kunnen uitpakken. Dat gebeurde bij een van de vaccins tegen de Mexicaanse griep in 2009, wat naar alle waarschijnlijkheid bij duizenden Europeanen de slaapziekte narcolepsie triggerde.

Voorrang

Veel mensen gaan er nu nog vanuit dat het vaccin tegen die tijd voor iedereen beschikbaar komt. ‘Dat is nog maar de vraag’, vertelt Joost Ruitenberg, die tijdens die vorige pandemie in 2009 aan het hoofd stond van de Gezondheidsraadcommissie voor vaccinaties. ‘Tegen die tijd zal de Gezondheidsraad weer moeten gaan adviseren wie voor het vaccin in aanmerking komt en wie daarbij voorrang heeft. Denk bijvoorbeeld aan zorgmedewerkers of risicogroepen, of juist groepen die een belangrijke rol spelen in de verspreiding.’

De kans is aanwezig dat er weer wildwesttaferelen ontstaan zoals rond de mondkapjes en testmaterialen, al is Ruitenberg daarover redelijk optimistisch. ‘De WHO neemt de coördinatie op zich. En via onder meer Jansen Pharmaceuticals en het Serum Institute India, wat de baas is van het Nederlandse Bilthoven Biologicals, hebben we als Nederland een aantal heel goede lijnen naar de vaccinontwikkeling. Daar zitten we beter in dan in de mondkapjes.’

Vaccins met verzwakt of inactief virus

Vaccins met verzwakt of geïnactiveerd virus zijn de meest traditionele vaccins. Enigszins uit de gratie geraakt door de opkomst van andere technologie die de kans op bijwerkingen vermindert, maar onder meer het vaccin tegen de mazelen wordt nog steeds zo gemaakt. Een vaccin met geïnactiveerd coronavirus, dat het Beijing Institute of Biological Products ontwikkelde, gaf goede resultaten in onder meer makaken en wordt binnenkort toegediend aan een kleine groep menselijke vrijwilligers. De Nederlandse celbioloog Eelco van Anken, die werkt in Milaan, pleit voor zo’n levend-verzwakt vaccin, omdat het snel te ontwikkelen is en meer afweer opwekt dan een vaccin met geïnactiveerd virus. Het Serum Institute of India is bezig met zo’n vaccin.

Kans op succes: redelijk
Potentie bij succes: redelijk
Productiesnelheid: laag
Stadium: 1 (proefdieren)

 

Eiwitvaccins

Eiwitvaccins bevatten stukjes van het virus, meestal het spike protein, wat deel uitmaakt van het virusomhulsel, of het stukje waarmee het virus bindt aan menselijke cellen. Een zogeheten adjuvans, een stof die op de injectieplek een lichte ontstekingsreactie opwekt, moet waarborgen dat de immuunreactie op het eiwitje sterk genoeg is. Een ander type eiwitvaccin bevat nagemaakte virusachtige deeltjes waarin geen genetisch materiaal zit. Dat namaken is vrij ingewikkeld, maar gebeurt al bij onder meer een vaccin tegen HPV. Geen van deze vaccins wordt al op mensen getest.

Kans op succes: redelijk
Potentie bij succes: redelijk
Productiesnelheid: laag
Stadium: 1 (proefdieren)

 

RNA-vaccins

RNA-vaccins zijn het meest experimenteel, maar tegelijk ook – mits veilig en effectief gebleken – het meest aantrekkelijk. RNA-vaccins bevatten geen stukjes virus, maar alleen stukjes genetische code afkomstig van dat virus. Na injectie nemen cellen die genetische code op en beginnen op basis daarvan stukjes virus te produceren. Afweercellen komen vervolgens tegen die antigenen in actie en wekken zo, als het goed is, immuniteit op. Twee Amerikaanse bedrijven, Moderna en Inovio, en farmagigant Pfizer in samenwerking met BioNTech, werken aan een RNA-vaccin. De FDA beoordeelt het vaccin van Moderna versneld. Het bedrijf begint binnenkort met een fase 2-studie met duizenden vrijwilligers. Cruciaal is aan te tonen dat deze vaccins veilig genoeg zijn.

Kans op succes: laag
Potentie bij succes: hoog
Productiesnelheid: hoog
Stadium: 2/3 (fase 1 klinisch, veiligheidstests op gezonde vrijwilligers/fase 2 klinisch, grotere groep vrijwilligers, veiligheid en effectiviteit)

 

Vaccins met virusvectoren

Het principe van vaccins met virusvectoren is dat je stukjes van het virus aan een onschuldig verkoudheidsvirus koppelt, wat een afweerreactie opwekt. Onderzoekers van de University of Oxford, Verenigd Koninkrijk, ontwikkelden het meest veelbelovende vaccin van dit type. Zij waren al bezig met de ontwikkeling van zo’n vaccin tegen een ander coronavirus. Ze vervingen het stukje van dat coronavirus door een stukje van SARS-CoV-2 en mochten de eerste ronde van veiligheidstests in kleine aantallen vrijwilligers overslaan. Ze zijn al begonnen met een studie onder 6.000 vrijwilligers, om niet alleen veiligheid, maar ook effectiviteit te gaan aantonen. Een studie die de Amerikaanse NIH uitvoerde en die op 13 maart verscheen op preprintserver MedRxiv biedt hoop: zes makaken bleken na toediening beschermd tegen het virus. Als alles meezit, verwachten de Britten al in september te kunnen gaan leveren. Ook een vaccin ontwikkeld door het voormalige Crucell, nu onderdeel van Janssen Pharmaceutica, bevat een vector en een stukje van het coronavirus. Dit vaccin is nog niet op menselijke vrijwilligers getest.

Kans op succes: hoog
Potentie bij succes: redelijk
Productiesnelheid: matig
Stadium: 3 (fase 2 klinisch, grotere groep vrijwilligers, veiligheid en effectiviteit)

Agenda
Ontvang de nieuwsbrief

Meld je aan voor de nieuwsbrief en blijf op de hoogte van het laatste nieuws van C2W.

Meld je nu aan!

C2W Social Media

Logo Twitter

Logo Linkedin

Wordt abonnee/lid

Logo KNCV

Sluit nu een abonnement af of word lid van de KNCV en ontvang elke week het laatste nieuws, digitaal of op papier. 

Sluit nu een abonnement af!